Afstudeeronderzoek Martijn Gelissen – Fietsersbond 

Tijdens mijn afstudeeronderzoek heb ik onderzocht waarom het fietsgebruik verschilt tussen Nederlandse steden en welke rol lokale beleidsmaatregelen daarin spelen. We zien namelijk dat er grote verschillen bestaan in het aandeel van de fiets tussen steden. Wat veroorzaakt deze verschillen en welke rol speelt lokaal fietsbeleid hierin? 

In mijn onderzoek combineerde ik een kwantitatieve analyse van ruim 30.000 verplaatsingen, gemaakt door meer dan 10.000 personen in de tien grootste steden van Nederland, met inzichten uit interviews met gemeenten en lokale afdelingen van de Fietsersbond in deze steden. Ik bracht factoren op vier verschillende niveaus (van klein naar groot: verplaatsingskenmerken, persoonlijke kenmerken, omgevingskenmerken en stedelijke beleidsstructuren) in kaart met behulp van een hardware-software-orgwareframework. Het doel van dit onderzoek was om de redenen achter de verschillen in het aandeel van de fiets in steden bloot te leggen. Hiermee bied ik gemeenten en de Fietsersbond concrete handvattenom het fietsgebruik verder te stimuleren. 

Belangrijkste bevindingen uit het onderzoek 

Uit de analyse blijkt dat het fietsgebruik vooral wordt bepaald door de kenmerken op verplaatsings- en persoonsniveau. Op verplaatsingsniveau laat de analyse zien dat korte ritten, met name voor werk of onderwijs, de grootste kans hebben om per fiets te worden afgelegd. Dit laat zien dat afstanden in stedelijke gebieden op een korte aantrekkelijke aandacht gefaciliteerd moeten worden om zo fietsen te stimuleren. Vooral voor verplaatsingen die werk of educatief motief hebben.  

Persoonsniveau 

Op persoonsniveau zien we dat studenten significant vaker fietsen, Daarentegen verlaagt het bezit van een rijbewijs, een hogere leeftijd en een niet-Nederlandse herkomst de kans op fietsen. Het effect van geslacht is klein, wat past bij het beeld van Nederland als intensief fietsland met een relatief gelijke verdeling tussen mannen en vrouwen. De resultaten op persoonsniveau suggereren dat er meer onderzoek en inspanningen nodig zijn om mensen met een niet-Nederlandse achtergrond op de fiets te krijgen. Mogelijk is fietsen nog niet volledig in hun dagelijks leven geïntegreerd. 

Omgevingsniveau 

Op omgevingsniveau spelen compacte, gemengde wijken en goede OV-bereikbaarheid een stimulerende rol. Kortere afstanden naar voorzieningen vergroten de kans op fietsen . Verder blijkt dat faciliteiten die het gebruik van de auto aantrekkelijker maken, zoals de nabijheid van snelwegopritten, het fietsgebruik doen afnemen. De fiets en het openbaar vervoer kunnen elkaar echter versterken. Mijn analyse laat zien dat een hogere bereikbaarheid van OV ook het fietsgebruik doet toenemen. Gemeenten zullen dus zeker moeten kijken naar een betere samenwerking tussen fiets en OV. Hardwaremaatregelen zoals fietsinfrastructuur zijn belangrijk, maar niet alle infrastructuur draagt in gelijke mate bij. Vooral fysiek gescheiden fietspaden blijken cruciaal voor het verhogen van het fietsgebruik. De totale lengte van fietspaden is minder bepalend dan de mate van scheiding en de kwaliteit. Dit sluit aan bij het idee dat comfort en veiligheid doorslaggevend zijn. 

Stadsniveau 

Op stadsniveau komt een opvallend resultaat naar voren. Niet alleen de infrastructuur is belangrijk, maar van een orgware perspectief blijkt de organisatiestructuur van gemeenten een verschil te maken. Een stabiele beleidsstructuur van gemeenten is een resultaat van de volgende vier componenten:  

1. Duidelijk geformuleerde visies en beleidsdoelen 
2. Concrete en realistische uitvoeringsplannen (die ook daadwerkelijk uitgevoerd worden) 
3. Bijbehorende substantiële en structurele budgetten  
4. Beleidsconsistentie in een politiek consistent klimaat (als onderliggende randvoorwaarde). 

Deze orgware component blijkt een sterke voorspeller in het model. Softwaremaatregelen zoals educatie en campagnes zijn moeilijker meetbaar, maar worden in interviews wel genoemd als belangrijk voor cultuurverandering op de lange termijn. Dit geldt vooral in achtergestelde wijken of in wijken met een relatief hoge immigratieachtergrond. Daarnaast benadrukken alle geïnterviewden het belang van een transparante en constructieve samenwerking tussen gemeenten en lokale afdelingen van de Fietsersbond. 

Wat betekent dit voor de Fietsersbond? 

Pleit voor meer infrastructuur én stabiele beleidsstructuur 

De resultaten bieden duidelijke aanknopingspunten voor de Fietsersbond. Ten eerste is het belangrijk om in gesprekken met gemeenten niet alleen te pleiten voor meer infrastructuur, maar ook voor een stabiele beleidsstructuur. Zonder structurele budgetten en duidelijke uitvoeringsplannen blijven ambities vaak hangen in visies. De Fietsersbond kan hier een rol spelen door gemeenten te helpen bij het formuleren van concrete doelen en door te wijzen op het belang van politieke consistentie. 

Meer gescheiden fietspaden en betere integratie fiets en OV 

Daarnaast blijft hardware zeer belangrijk. Het uitbreiden van gescheiden fietspaden en het verbeteren van de kwaliteit van de bestaande infrastructuur zijn maatregelen die aantoonbaar een positief effect hebben. Ook het integreren van fiets en openbaar vervoer verdient aandacht. Denk hierbij aan goede stallingsvoorzieningen en de bereikbaarheid van OV-knooppunten, zodat de fiets een nog belangrijkere rol kan spelen als eerste en laatste schakel in OV-verplaatsingen. 

Ondersteuning van lokale afdelingen met data en argumenten 

Voor de landelijke Fietsersbond ligt er een kans om lokale afdelingen te ondersteunen met data en argumenten. Het onderzoek laat zien welke factoren het meeste effect hebben, en deze inzichten kunnen worden gebruikt om elke stad individueel te evalueren op hoe zij scoren op deze facetten. Wat betreft de orgware- en softwaremaatregelen biedt mijn thesis al een overzicht van hoe goed elke stad scoort op onderwerpen die hiermee verband houden. Lokale afdelingen kunnen zo doelgericht te werk gaan om zwakkere punten aan het licht te brengen. Mijn onderzoek laat zien dat fietsgebruik toeneemt wanneer deze factoren verbeteren, waarbij de vier genoemde onderdelen van een stabiele organisatiestructuur de belangrijkste zijn. Voor lokale afdelingen die zich richten op steden of gebieden buiten de tien grootste steden in Nederland biedt dit onderzoek een goed uitgangspunt om te bekijken hoe hun eigen stad op deze onderwerpen functioneert. 

Belang van goede samenwerking 

Tot slot blijkt uit de interviews dat beide partijen (gemeenten en lokale afdelingen van de Fietsersbond) consistent het belang van een goede samenwerking benadrukken. Toch schort het in sommige steden nog aan deze samenwerking. In steden waar de samenwerking als zeer positief en constructief wordt ervaren, wordt transparantie genoemd als een cruciale randvoorwaarde. Hiermee wordt bedoeld dat er sprake is van open communicatie, waarin duidelijk is wat men van elkaar verwacht, waar men mee bezig is en waarin beide partijen niet voor verrassingen komen te staan. 

Conclusie 

Dit onderzoek laat zien dat niet alleen hardware maatregelen, zoals fietsinfrastructuur, van belang zijn, maar dat ook orgware, met name een stabiele organisatiestructuur binnen gemeentes, een cruciale rol speelt in het stimuleren van fietsgebruik. Daarnaast biedt het onderzoek inzicht in hoe de tien grootste steden van Nederland scoren op deze aspecten. Deze informatie geeft concrete handvatten om gerichte verbeteringen door te voeren, zodat het fietsgebruik in deze steden verder kan worden verhoogd en versterkt. Ik zou zeggen, aan de slag!